Lijsttrekkers


Het is alweer bijna september, wat betekent dat het nog minder dan zeven maanden is tot de volgende Tweede Kamerverkiezing. Wat gaat de tijd toch snel.

© Christopher A. Dominic via Flickr

Aan de ene kant is het misschien overdreven om nu al bezig te zijn met de verkiezingen, aan de andere kant voelt het alsof ik er rijkelijk laat mee ben. De afgelopen tijd is er veel rumoer geweest rondom twee lijsttrekkersverkiezingen, waarvan er één momenteel plaatsvindt. Vandaar dat het me hoog tijd leek om eens in te gaan op de rol van de lijsttrekker, en hoe die rol verkregen wordt.

Om het even actueel te houden: de meest recente commotie gaat over het lijsttrekkerschap binnen het CDA en D66. Bij het CDA was Sybrand van Haersma Buma tot 2019 de politiek leider van de partij, maar halverwege 2019 verliet hij zijn functie om burgemeester van Leeuwarden te worden. De term politiek leider is formeel gezien geen titel, terwijl dat wel is waar het in de zoektocht naar een lijsttrekker om gaat. Een lijsttrekker is de eerste persoon op de kieslijst bij verkiezingen. Dat is geen functie die buiten verkiezingstijd vervuld wordt, maar in de veel gevallen is de lijsttrekker ook de fractievoorzitter – voorzitter van de fractie in de Tweede Kamer – van de partij, en dat is de functie waar vanuit de politiek leider meestal het gezicht van de partij is. Om terug te komen op het CDA: Buma was tot zijn vertrek de politiek leider, hij was fractievoorzitter en lijsttrekker bij verkiezingen. Maar toen hij vertrok is er alleen een nieuwe fractievoorzitter benoemd, ene Pieter Heerma waarvan ik eerlijk gezegd tot vanochtend nog nooit gehoord had.

Het CDA had dus geen lijsttrekker voor de komende verkiezingen. Hoe dit geregeld wordt, wisselt per partij. De meeste grote partijen houden een verkiezing onder de leden van de partij, zo ook het CDA. Aan die verkiezingen deden uiteindelijk drie politici mee: Mona Keijzer, Pieter Omtzigt en Hugo de Jonge. Het CDA kent een systeem met meerdere stemrondes wanneer er in eerste instantie geen meerderheid door één kandidaat behaald wordt. Keijzer viel na een ronde af. Bij de tweede ronde kwam Hugo de Jonge als winnaar uit de bus, al is er onderzocht of er niks verkeerd is gegaan bij de verkiezing. Uit dat onderzoek kwam niks van invloed. Deze hele verkiezing was een digitale stemming onder leden van de partij.

Maar dit gaat dus niet altijd zo. Bij relatief jonge partijen, zoals de PVV en het Forum voor Democratie, is de lijsttrekker en fractievoorzitter degene die de partij heeft opgericht en dus min of meer vanzelfsprekend de politiek leider is. Kees van der Staaij, al jaren het gezicht van de SGP, is ooit in die rol beland doordat het partijbestuur hem voordroeg en er nooit een andere kandidaat is geweest. Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren werd door het partijbestuur aangedragen als nieuwe fractievoorzitter toen Marianne Thieme opstapte, maar is formeel nog geen lijsttrekker tot het volgende congres van de partij. Bij de VVD denkt Rutte nog na of hij de volgende verkiezingen weer de lijsttrekker wil zijn. Overigens is de fractievoorzitter van die partij niet Mark Rutte maar Klaas Dijkhoff, omdat Rutte al minister-president is.

Momenteel kunnen de leden van D66 digitaal hun lijsttrekker kiezen. Die verkiezing gaat tussen Ton Visser en Sigrid Kaag – van die eerste had ik tot vanochtend ook nog nooit gehoord. De vorige lijsttrekker Rob Jetten is geen kandidaat omdat hij zelf aangeeft Sigrid Kaag een betere kandidaat te vinden. De verwachting is dan ook dat zij deze verkiezing wint. Komende maanden komen alle partijen met een definitieve lijsttrekker wiens naam en gezicht je tegen 17 maart waarschijnlijk niet meer vergeet.